Stoomloc 12: Hanomag

Loc NSS 12 is in 1875 onder fabrieksnummer 1304 gebouwd door Hanomag voor de GeorgsmarienhütteEisenbahn (GME). De GME heeft in totaal 13 van deze locomotieven in gebruik gehad, waarvan er drie zijn omgespoord naar 600 mm spoor om dienst te doen op de Wallücke-Bahn. Het was voor de tijd, rond 1875, een zeer modern ontwerp dat zelfs na 55 jaar nog in vrijwel ongewijzigde vorm geleverd werd: de oudste van die serie (loc GME 1) is in 1874 gebouwd met fabrieksnummer 1202, de jongste dateert van 1929, gebouwd onder nummer 10664.

Lange tijd heeft de NSS gedacht dat de 1304, die zij in 1982 kocht van smalspoorpionier Kees Neve de 10664 uit 1929 was. Dat kwam doordat er geen fabrieksnummers in onderdelen van de loc zijn geslagen en doordat een fabrieksplaat van de 10664 op loc 2 gemonteerd was. Onder dat fabrieksnummer is zij toen ten onrechte in de NSS-materieellijst terecht gekomen. Het ketelplaatje wees uit dat de loc in 1960 een nieuwe ketel heeft gekregen. Om deze ketel was het de NSS destijds te doen. De ketel zou bij de NSS moeten dienen als vervangingsketel voor NSS stoomloc 7. Het onderstel en het machinistenhuis zijn in 1984 doorverkocht aan een particulier in Zwartewaal. Toen bleek dat de originele ketel van de 7 nog in goede toestand verkeerde en zich de mogelijkheid voor deed om de Hanomag-locomotief terug te verwerven is de locomotief in 2007 weer aan museumbestand van de NSS toegevoegd. Ketel en onderstel vormen nu weer een complete stoomlocomotief.

Nu de locomotief terug was werd het tijd de ware identiteit te achterhalen. In de loop der tijd hebben de meeste locs bij de Georgsmarienhütte een nieuwe ketel gekregen, geleverd door de Klöckner-Werke AG in Osnabrück. Uit de documentatie die daarover bestaat viel veel van de identiteit van de locomotieven te herleiden. Onze Hanomag-loc kreeg in 1960 ketel GMH 251. Maar dat zegt niet alles, er werd nog wel eens van ketel gewisseld. Loc 2 was in 1938 en in 1957 ook van een nieuwe ketel voorzien, die later weer op andere locomotieven terecht zijn gekomen. Er zijn door deze ketelwisselingen wel meer GME-locs onder verkeerde nummers behouden. Dus gedegen onderzoek was noodzaak.

Omgespoord naar 600 mm voor de Wallücke-Bahn zijn de locomotieven GME 3, 5 en 6. Deze locomotieven zijn gesloopt. De opengevallen nummers werden later door nieuw geleverde locs ingenomen. Behalve de 600 mm locs zijn gesloopt de 830 mm locs 4, 8, 9 en 10.

Behouden zijn:

1. Loc 1 (Hanomag 1202/1874) met ketel GMH 249 uit 1938 als Denkmal in Dortmund opgesteld;
2. Loc 2 (Hanomag 1304/1875) met ketel GMH 251 uit 1960 in het Nationaal Smalspoormuseum in Nederland;
3. Loc 7 (Hanomag 1945/1887) met ketel GME 250 uit 1941 als loc 9 in het Heimatmuseum in Georgsmarienhütte opgesteld;
4. Loc 11 (Hanomag 4942/1907) met ketel GMH 247 uit 1927 als loc 8 in het Museum für feldspurige Industriebahnen in Ostercappeln-Hitzhausen;
5. Loc 12 (Hanomag 9276/1921) in Fahrzeugmuseum Reichert in Marxzell;
6. Loc 13 (Hanomag 10664/1929) met ketel GME 252 uit 1960, als loc 3 bij de Leipziger Museumsfeldbahn in Duitsland, op de Museumsfeldbahn Leipzig-Lindenau.

Loc 2 is dus de op één na oudste locomotief van de GME die behouden is, met de op één na nieuwste ketel.

De foto van de aflevering bij GMH op een normaalspoor goederenwagen geeft loc 1 weer. Deze loc week af van de 2 t/m 12 door zijn afgeronde hoeken aan de voor- en de achterzijde van het machinistenhuis. De 2 t/m 12 hadden alleen aan de voorzijde ronde hoeken, de achterzijde was recht geklonken. Zo is althans gebleken uit het bestuderen van de foto's. De 1 t/m 12 hadden wel alle ovale raampjes in het machinistenhuis en een recht afgewerkt tondak.

• Stahlwerk Georgsmarienhütte.
• Wikipedia (Duits) Bahnstrecke Georgsmarienhütte Hasbergen.
• Jens Merte: Erhaltene Lokomotieven Hanomag.
• Georgsmarienh¨tten-Eisenbahn.